kalıtım nedir?çeşitleri ve örnekleri

KALITIMLA İLGİLİ TERİMLER
1. Kromozom          
• Biri anneden diğeri babadan gelen, şekil ve boy bakımından birbirine benzeyen ve en önemlisi karşı¬lıklı parçalarında aynı karakter üzerine etki eden gen çifti taşıyan yapıya kromozom denir.
• Kromozomlar hücre çekirdeğinde bulunan kromatin
ipliğin, hücre bölünmesi sırasında kısalıp kalınlaşmasi ile oluşurlar
 
   2. Gen
• Karakterlerin oluşturulmasını sağlar.   
• Bir karakterin oluşması için iki gen gereklidir. Bu genlerden biri anneden diğeri babadan gelir.
• Genler yeni bireye kromozomlarla aktarılırlar.
 
3. Dominant Gen
• Baskın gendir.
• Etkisini her durumda gösteren gendir.
• Büyük harfle gösterilir, (A, B, C, D …….. gibi)
4. ResesifGen  
• Çekinik gendir.   
• Etkisini ancak homozigot, yani dominant genin bu¬lunmadığı durumlarda gösteren gendir.
• Küçük harfle gösterilir, (a, b, c, d …….. gibi)
5. Homozigot (Arı döl)
• Her iki genin de aynı olması durumudur. Yani her iki genin de dominant veya resesif gen olması durumudur.
 
  
6. Heterozıgot (Melez)
- Genlerden birinin dominant, diğerinin resesif olması durumudur.
- Heterozigot durumlarda dominant gen etkisini gös¬terir. Böylece canlı dış görünüş itibariyle dominant karakterli olur.
  
 
7. Genotip
Canlının sahip olduğu genlerin tümüdür. Bir başka ifade ile fenotipin yazılım biçimidir.
Örnek:    Fenotip            Genotip
                  Sarı saç               ss          
Sarı saç geni resesesiftir. Bundan dolayı bireyin sarı saçlı olabilmesi için iki resesif genin yan yana gelmesi gerekir. Çünkü resesif bir karakter ancak homozigot durumda ortaya çıkar.
8. Fenotip
Canlının dış görünüşüdür. Yani canlının sahip olduğu genotipin dışa yansıyan şeklidir.
A —Siyah sac geni       a-Sari sac geni      
AA—-Siyah Sac     Aa—-Siyah Sacli    aa—–Sari Sacli  
9. Modifikasyon
Işık, sıcaklık nem(su), besin gibi çevresel faktörlerin etkisi ile canlıda oluşan kalıtsal olmayan karakterle¬re modifikasyon denir.
Modifikasyonda gen işleyişi değişir. Bundan dolayı ortam şartları eski haline dönünce canlı ya eski haline döner veya oluşan bu karakter oğul döllere aktarılmaz.
Örnekler: -Işığın etkisi:
lşıkx Genotip—–Klorofil: Karanlık ortamda klorofil oluşmaz. Bundan dolayı karanlık bir ortama konan bir bitkinin yap¬rakları sararır. Fakat bu bitki ışığa çıkarılırsa tek¬rar yeşil renge dönüşür. Çünkü ışık ve genotipin etkisi ile klorofiller oluşur    ve aktif duruma geçer.
-Sıcaklığın etkisi:
30 - 35C° x Çuha çiçeği —-Beyaz renkli olur.
15-20C°x Çuha çiçeği —–Kırmızı renkli olur.
-Besin etkisi:
      Arı sütü x Dişi arı yavrusu ——Kraliçe arı oluşur.
 Bal özü x Dişi arı yavrusu——-İşçi arı oluşur.
10. Adaptasyon
Değişen ortam koşullarına canlıların kalıtsal olan  uyumu adaptasyondur. Adaptasyonda gen yapısı
değiştiğinden kazanılan karakterler kalıtsal olur ve   oğul döllere aktarılır.  
Örnek:
- Bukalemunun renk değiştirmesi
- Develerin hörgüçlü olması
- Kaktüslerin diken yapraklı olması
  11. Mutasyon : Genlerde meydana gelen ani değişmelere mutasyon denir. Mutasyonlar;
-Yüksek sıcaklık    
-Radyasyon            
-Yüksekenerjili ışınlar  
-Bazı kimyasal maddeler   gibi faktörlerin etkisi ile oluşurlar ve zararlıdırlar. Bazı mutasyonlar kalıtsal olup oğul döllere aktarılabilir.

GAMET BULMA   
Gamet {üreme hücresi) bulmanın anlaşılabilmesi için dikkat edilmesi gerekenler şunlardır;
1. Gametleri meydana getiren bölünme mayoz bölünmedir.
2. Mayoz bölünmeden dolayı gametler n kromozomludur. Yani genotipte
 verilen her genden (her harf¬ten) mutlaka bir tane bulundurmalıdır. Aksi
 durumda ayrılmama vardır,
3. Gamet bulunurken kaç gamet değil, kaç çeşit gamet olduğu araştırılır.
4. Homozigot genotipler tek çeşit gamet verir. Çünkü her iki gen birbirinin
 aynıdır.
ornek:  
           mayoz  bolunme ile           bu sekilde olur.
Her İki genotipten de bir çeşit gamet oluşur. Dikkat edilecek olursa A- -A
 genotipinde her iki gen aynı olduğunda gamete A dan başka gen gidemez.
 Bundan dolayı bir çeşit gamet oluşur.
5. Heterozigot genotiplerden iki çeşit gamet oluşur.
Örnek- 3
Yandaki genotipe (Aa) sahip bir bireyden kaç çeşit gamet
 oluşur ve bu gametleri oluşturun.
Çözüm:iki çeşit gamet oluşur. Çünkü bu genotipte A ve a olmak üzere iki farklı gen vardır. Mayoz bölünme ile her gen bir gamete dağılır.
 
Asagidaki ornekleri inceleyebilirsiniz.
    
 

KALITIMDA ÇAPRAZLAMA NASIL YAPILIR?
Çaprazlamalar yapılırken şu sıra takip edilir;
1. Genotipler belirlenir.
2. Gametler oluşturulur.   
3. Gametler birleştirilir.
4. Bulunan genotip ve fenotipler yazılır.
Örnek:

Altı parmaklı bir bay ile, melez beş parmaklı bayanın evlenmeleri halinde doğacak
 çocukların ellerinin beş parmaklı olma ihtimali yüzde kaçtır?
(Beş parmaklılık geni, altı parmaklılık genine bas¬kındır
Çözüm
1. Genotipleri belirleyelim   
Beş parmaklılık geni baskın olduğundan seçeceğimiz bir büyük harfle, altı parmaklılık genini resesif oldu¬ğundan dominant gen için seçtiğimiz harfin küçüğü ile göstereceğiz.
Beş parmaklılık geni: B   
Altı parmaklılık geni : b
Altı parmaklı bir bay: Resesif bir karakter olduğundan homozigot olmalı: bb
Beş parmaklı melez birey; Heterozigot olması gerek: Bb
  
  
4. Genotip ve fenotiplerini yazalım.
Genotip (Yazılım biçimi) oranı: - Bb (Heterozigot)
- bb (Homozigot resesif) 2
Genotip çeşidi: 2 (Bb, bb)   
Fenotip oranı: —   Beş parmaklı
— Altı parmaklı birey oluşur.
  
 

MENDEL VE YASALARI
Bezelye bitkisi üzerinde yaptığı çalışmalarla kalıtımın temelini atmış olan değerli bir bilim adamıdır. Mendel bezelyelerin görünür özellikleri üzerinde çalışmalar yapmıştır. Bu özellikler dominant ve resesif durumuna göre şunlardır;
1. Renk özelliği   
Yeşil renk: s      San renk : S                  sarı yeşile göre dominant bir özel liktir.
 2. Boy uzunluğu
Uzun bezelye bitkisi: U     Kısa bezelye bitkisi: u        Uzun kısaya baskındır.  
3. Tohum şekli
Düzgün: D    Buruşuk: d     Düzgün buruşuğa baskındır.
Mendel Yasaları
1. Genlerin gametlere serbest dağılım kuralı: Bu
kurala göre genotipi oluşturan genler gametlere rast-gele bir biçimde dağılır.
2. İzotipi kanunu (Karakterlerin birleşmesi kanunu):Bu kanun İki farklı fenotipteki an dölün çaprazlanma-sı ile elde edilen ilk dölde (F, dölüne) oluşan bireyle¬rin % 100 ünün heterozigot genotipi olmasına denir.  
 

3. Karakterlerin gizli kalması kanunu
F1 çaprazlamasında dikkat edilecek olursa dış görü¬nüşte dominant gen etkisini gösterdi. Resesif genin ise etkisi gizli kaldı. Bu resesif gen etkisini ancak ile-riki döllerde homozigot durumda gösterir.
Ornek-5   :F1 dolunde elde ettiğimiz genotipi kendi arasında çaprazlayarak durumu gözlemleyelim.
Çözüm:
                            Heterozigot   Heterozigot
                               Düzgün         Düzgün
Genotipleri   yazalım         Dd   Dd
   /                        /
   Gametleri  bulalım           D      d   D      d
                                                 
Gametleri birlestirelim    DD   Dd            Dd            dd   
                                        Düzgün          Düzgün       Düzgün      Buruşuk
Fenotip oranını bul: FO: 3 düzgün 1 buruşuk: 3:1
Fenotip çeşidini bul: FÇ: Düzgün - Buruşuk: 2
Genotip oranını bul: GO: 1   /4  DD:2/4,Dd:1/4,  dd = 1:2:1    
Genotip çeşidini bul: GÇ: DD, Dd, dd = 3
•Buruşuk karakter çaprazlama sonucu  1/4   oranında ortaya çıktı.
• Fenotip ve genotip oranları çok iyi bilinmeli. Çünkü bazı sorularda bu oranlar verilip anne ve babanın genotipi istenebilmektedir.
Örnek:
% 75 şişkin, % 25 buruşuk döller veren bezelyeler hangi karakterlerdeki bezelyelerin çaprazlanma-sından meydana gelir?
A) Arı döl, şişkin — Arı döl, buruşuk    
B) Arı döl, şişkin — Melez, şişkin
C) Melez, şişkin   — Arı döl, şişkin
D) Melez, şişkin   — Melez, şişkin
                   (1990-FL)
Çözüm:                                                  
Sorularda verilen oranlar % 75 e % 25 yani 3:1 oranı olduğu açıkça gözleniyor. O zaman 3:1 fenotip oranı¬nı veren çaprazlama iki heterozigot genotipin çapraz-lanmasıydı. Buna göre çaprazlanan bireylerin her İki¬sinin de heterozigot (melez) olması gerekir.
Cevap D’dir.
                                                            

KAN GRUBU KALITIMI   
A-B-O kan grupları
Bu konunun anlaşılması için şu verinin mutlaka iyice bilinmesi ve anlaşılması gerekir;
1. A - B - O kan grubu ile ilgili A ve B olmak üzere iki proteinin olduğu
2. Bu proteinlerin alyuvarlar üzerinde taşındığı
3. Alyuvarında bu proteinleri taşımayan canlıların O kan grubundan olduğu
4. Vücuda giren yabancı madde ve mikroplara karşı akyuvarların antikor (savaşçı protein) ürettiğini ve bu antikorların yabancıları çökerttiği  
Kan grubu
     Alyuvarında taşıdığı
     protein
  
A
     A proteini
  
B
     B proteini
  
AB
     A proteini B proteini
  
0
     -
  
A - B - O kan grubunda kan nakli
Yukarıdaki açıklamada 4. veri iyice anlaşıldıysa şu sonuca varılabilir. Verende, alana yabancı bir protein (A ve B) olmaması gerekir. Buna göre kan nakli tablosu şöyle oluşturulabilir:
 
Kan nakli şemasının yorumu
1. 0
: Bütün kan gruplarına kan verebildiği halde sa¬dece kendi kendinden kan alabilmektedir. Çünkü diğer kan gruplarında kendine yabancı A ve B prote¬inleri vardır.
O kan grubu bu özelliklerinden dolayı genel verici olarak adlandırılır.
 
2. AB: Bütün kan gruplarından kan alabildiği halde sadece kendi kan grubundakilere kan vermektedir. Bundan dolayı genel alıcı olarak adlandırılır.
 
3. A:
O ve kendi kan grubundan kan alabilir. Çünkü B ve AB kan grubunda kendine yabancı B proteini vardır. Fakat AB kan grubuna kan verebilir.
4. B: O ve kendi grubundan kan alabilir. Çünkü A ve AB kan grubunda kendine yabancı A proteini vardır. Fakat AB kan grubuna kan verir,      
         Kan grubufenotipi     Kan grubu genotipi     Alyuvarda taşıdığı protein         Akyuvarda   üretilen antikor
                                                   A               AA ,AO                   A proteini                                       Anti B
                                                   B               BB,BO                   B proteini                                        Anti A
                                                   AB               AB                 A proteini, B proteini
                     0                00                         -                                                    Anti A-Anti B        
 Anti ——>   Antikor
Anti A —> A proteini taşıyan alyuvarı çökerten antikor demektir.    Anti B —> B proteini taşıyan alyuvarı çökerten antikor demektir.
  
Rh kan grubu
1. Bu kan grubu ile ilgili sadece bir protein (Rh proteini) vardır.   2. Bu protein alyuvar üzerinde taşınır;
Alyuvarında bu proteini taşıyan insanlar: Rh* (Rh pozitif)     Alyuvarında bu proteini taşımayan insanlar: Rh~ (Rh negatif)
olarak adlandırılır.
Kan nakli şemasının yorumu
1. Rh*: Rh pozitif kan grubu hem Rh” hem de Rh+ kan grubundan kan alabilir. Çünkü bu insana bu kan grubu ile ilgili yabancı protein yoktur.
2. Rh~: Rh negatif kan grubu sadece Rh~ kan alır. Çünkü Rh* kan grubundaki Rh proteini Rh” kan grubuna yabancıdır.
 
Çözüm:
Bu tip soru çözümlerinde temel mantığımız şu olmalıdır;
a) Yapılan çaprazlama tek karakter çaprazlamasıdır, (Fi veya F% dölü çaprazlaması)
b) Genlerden biri mutlaka anneden diğeri babadan gelmelidir.
Bu verilere göre soru değerlendirilecek olursa, çocuklardan biri “00″ kan grubundan olduğuna göre bu  genlerden birini anneden, diğerini babadan alacağı na göre anne ve babada mutlak O geni olmalı. İkinci  olarak AB kan gruplu bir çocuğun ve geninin birini   anneden, diğerini babadan alması gerekir. Buna  göre anne ve babanın mutlaka genotipi, AO ve BO olmalıdır.                                                          
Bir başka inceleme yönüyle de sonuca ulaşabiliriz;
A seçeneğinde AB veya BO kan grubunun oluşması imkansızdır. Çünkü anne ve babada B geni yoktur.
B seçeneğinde 00 veya BO kan gruplu çocuklar olu¬şamaz, çünkü anne ve babada O geni yok.
D seçeneğinde 00 ve AB kan gruplu birey oluşamaz. Çünkü 00 kan gruplu bireyin oluşması için O geninin birini l numaralı bireyden alırken diğer O genini II nu¬maralı bireyden alması gerekir. Fakat II numaralı bireyde O geni yoktur.
                                          

EŞEYE (CİNSİYETE) BAĞLI KALITIM
İnsanlarda 46 kromozom (2n = 46) bulunur. Bu kromozomlardan bir çifti cinsiyete ait özelliklerin ortaya çıkmasını kontrol ederken, diğer 22 çift kromozomda vücut karakterlerinin ortaya çıkmasını sağlayan genleri bulundurur.
İnsanlarda X, Y kromozomu olmak üzere iki cinsiyet kromozomu bulunur. Bu kromozomlardan Y kromo¬zomunu taşıyan bireyler erkek, Y kromozomu bulun¬durmayan bireyler dişi olur. Bu durum şöyle izah  edilebilir;
 Cinsiyet kromozomlarında (X, Y) cinsiyetten başi bazı vücut karakterlerinin bu kromozomlar üzerir taşınmasına cinsiyete bağlı kalıtım denir.
                                
X kromozomunda taşınan karakterler
Ortak özellikleri:
- Resesif genle aktarırlar.
 - Erkek bireylerde görülme oranı dişilere göre dahafazladır. Çünkü erkek bireylerin tek X kromozomu  olduğundan bu genin etkisini bastırabilecek gen  yoktur. Dişi bireylerde bu hastalıklar ancak homo-
zigot durumda ortaya çıkar. Bu anlatılanları şu şekilde sematize   edebiliriz;   
X kromozomu ile taşınan ve bizim bilmemiz gereken iki karakter vardır. Bunlar
1. Renk körlüğü (r)
2. Hemofili hastalığıdır, (h)
1. Renk körlüğü: Kırmızı, sarı, yeşil gibi renkleri ayırt edememe hastalığıdır. Kalıtsal bir karakter olup, oğul döllere aktarılabilir. Şimdilik tedavisi yoktur.
2. Hemofili hastalığı: Kanın pıhtılaşmaması hastalı¬ğıdır. Bu hastalık dişi bireylerde öldürücüdür. Şimdilik bu hastalığın da tedavisi yoktur.
 
Y kromozomu ile taşınan karakterler
Bu karakterleri oluşturan genler Y kromozomunda olduğu için sadece bu karakterler erkek bireylerde orta¬ya çıkar. Çünkü dişilerde Y kromozomu yoktur.
örnek:
- Kulak kıllıhğı
- İkinci ve üçüncü ayak parmaklarının bitişik olması
- Balık pulluluğu
 BAZI KALITSAL HASTALIKLAR VE BELİRTİLERİ
Süper dişi (XXX kromozomlu): Kadınlarda normalde cinsiyeti belirleyen kromozomlar olarak iki XX kromozomu bulunur. Fakat bazı durumlarda ayrılmamadan dolayı iki tane X kromozomu taşıyan yumurta hücresi X kromozomu taşıyan sperm hücresi ile döllenebilir. Bu durumda üç tane X taşıyan 47 kromozomlu bireyler oluşur. Bunlar normal görünümlüdür ve genelde doğurgan değillerdir. Zeka geriliği XX taşıyan bireylere göre iki defa daha fazladır. Bir çok kadın fazladan X taşıdığının farkında olmadan yaşar. Canlı doğan her 1200 kız çocuğunda bu özelliğe rastlanır.
Turner: X taşımayan bir yumurta hücresinin X taşıyan sperm hücresi ile döllenmesinden X0 (45 kromozomlu) zigot oluşur. Geliştiklerinde bu dişilerin boyunlarının iki yanında kalın deri kıvrımları vardır, fakat normal bir dişi gibi görünürler. Normal dişilerden biraz daha kısa boylu, parmakları kısa ve küttür. Eşeysel olgunluğa erişemezler, kısırdırlar.
X kromozomsuz düşük: X kromozomu taşımaya bir yumurta hücresinin Y kromozomu taşıyan bir spermle döllenmesi sonucu oluşacak bireylerin yaşama şansları yoktur. Çünkü hiçbir embriyo X kromozomu olmadan gelişemez. Bunun nedeni X kromozomunun bazı yaşamsal öneme sahip genleri üzerinde taşımasıdır.
Kleinfelter: Spermlerin oluşması sırasında XY kromozomlarının aynı gamette bulunması ve X taşıyan bir yumurta hücresi ile döllenmesinden oluşur. Bu tip erkekler uzun boylu, uzun kollara ve bacaklara sahiptirler. Eşeysel organları normal görünümde fakat testisleri küçüktür. Üreme yetenekleri yoktur.
Mongolizm: Vücut özelliklerini belirleyen genleri taşıyan otozomoal kromozomlardan 21. çiftin ayrılmayarak aynı gamette bulunması ve bu gametin döllenmesiyle olşur. Erkeklerde ve dişilerde ortaya çıkabilir. Kısa boylu, çekik gözlü, basık burunlu ve ileri derecede geri zekalı bireylerdir. Üreme yetenekleri yoktur.
GENLERE BAĞLI HASTALIKLAR
Renk körlüğü: X kromozomu üzerinde taşınan çekinik bir gen tarafından meydana getirilir. Dişilerde eğer bir çekinik birde baskın karakterde renk körlüğü geni var ise; bunlar hastalık yönünden taşıyıcı olurlar. Hasta olabilmeleri için her iki X kromozomlarında da çekinik renk körlüğü genini taşımaları gerekir. Erkeklerin X genlerinde çekinik gen var ise hasta olurlar. Çünkü bu X kromozomunun homoloğu olan Y kromozomunda çekinik geni bastıracak gen bulunmaz. Böyle insanlar kırmızı ve yeşil renkleri birbirine karıştırırlar.
Hemofili (kanın pıhtılaşmaması) hastalığı: Bu hastalık geni de tıpkı renk körlüğü geni gibi X kromozomunda çekinik olarak taşınır. Hastalığın meydana gelme mekanizması aynıdır. Bu hastalığı taşıyan insanların kanları pıhtılaşmaz, dolayısıyla kanamalar bunlar için büyük problem oluşturur. Dışarıdan eksik olan moleküller verilerk normal yaşamlarını sürdürmeleri sağlanabilir.
Kas erimesi: Yukarıdaki hastalıklar gibi X kromozomunda çekinik olarak taşınır. Bu geni bulunduran hasta erkekler eşysel üreme olgunluğuna erişemeden öldükleri için kadınlar hiç bir zaman hasta olmaz, en fazla taşıyıcıdırlar. Normal bir doğumla meydana gelen erkek bebekler 4-5 yaş civarında hastalığın etkisini hissetmeye başlarlar. Kasların aşırı şekilde erimesi büyük kilo kaybına ve nihayetinde 13-15 yaş civarında ölümlerine neden olur.
Balık pulluluk: Y kromozomunda taşınan bir gen tarafından meydana getirilir. Bu yüzden sadece erkeklerde görülür. Hasta olan babanın bütün erkek çocukları bu geni taşıyacaklarından hepsi hasta olur. Bu hastalıkta erkeklerin özellikle kol ve bacakları olmak üzere vücutları tıpkı bir balık gibi pullarla kaplıdır

 

ElaGİrL

 

Eger kalıtım ile ilgili çok örnek lazımsa kendınz yapabilirsiniz.

Örn:Mendel yasaları nelerdir.Uzun ve acıklamalı bir şekilde anlatınz vb.(elaGİrL)

Yorum Yaz